Surinaams-Nederlandse feministen brachten in de jaren tachtig onder de aandacht hoe beleidsmakers de realiteit van alleenstaande moeders van kleur miskenden. Politicoloog Eline Westra en beleidsmedewerker Bram Hodes laten zien hoe beleidslogica en het leven van alledag ook in het heden nog vaak langs elkaar heen gaan. Door Harriet Duurvoort
Waarom zijn jullie zo gegrepen door het thema alleenstaande moeders?
Eline Westra: ‘Tijdens mijn onderzoek naar de Nederlandse verzorgingsstaat in de jaren tachtig raakte ik diep geraakt door de analyses en kritiek van Zwarte feministen, in het bijzonder door het Surinaams-Nederlandse feministische collectief Ashanti. De groep zette zich politiek en maatschappelijk in tussen 1980 en 1987 en gaf de landelijke vrouwenkrant Ashanti uit. Die bood ruimte aan perspectieven die binnen het dominante, witte-middenklasse-feminisme nauwelijks werden gehoord. Zo ging het over huiselijk geweld, seksualiteit – inclusief queer en lesbische relaties – armoede, migratiebeleid en tieners die van huis wegliepen. Een centraal thema was alleenstaand moederschap, met specifieke aandacht voor alleenstaande moeders van kleur.’
Bram Hodes: ‘Mijn oma was alleenstaande moeder en feminist. Via mijn masterscriptie over vraagstukken in feministische filosofie leerde ik meer over dit thema. Via via kwam ik bij Stichting 1ouderpunt terecht. We zetten ons in voor empowerment van alleenstaande moeders. We bieden trainingen, faciliteren lotgenotencontact en behartigen hun belangen door in gesprek te gaan met landelijke en lokale overheden over de signalen uit onze praktijk.’
Welke mismatch tussen beleid en praktijk legt historisch onderzoek bloot?
Westra: ‘Binnen Afro-Surinaamse en bredere Caribische gemeenschappen is alleenstaand ouderschap al generaties lang een veelvoorkomend fenomeen. Toch werd deze realiteit nauwelijks erkend in de Nederlandse verzorgingsstaat, die grotendeels was opgetuigd met één gezinsplaatje voor ogen: het witte kerngezin, destijds bestaande uit een mannelijke kostwinner en zijn vrouwelijke echtgenoot, die idealiter thuis kon blijven om voor de kinderen en het huishouden te zorgen.’
‘Concreet liet Ashanti zien hoe bijstandsuitkeringen onvoldoende waren om een eenoudergezin te onderhouden, zeker wanneer er meerdere kinderen waren. Daarnaast vormde het gebrek aan toegankelijke en betaalbare kinderopvang een enorme belemmering voor alleenstaande moeders om betaald werk te vinden en uit de bijstand te komen. Dure kinderopvang trof Surinaamse en andere migrantenmoeders extra hard, omdat zij vaker afhankelijk waren van laagbetaald werk.
‘Ashanti verzette zich ook tegen hardnekkige misvattingen over alleenstaand moederschap. Het werd soms gezien als bewijs van zelfstandigheid en emancipatie: vrouwen die het “zonder man redden”. Volgens Ashanti hadden veel vrouwen niet bewust gekozen voor alleenstaand ouderschap, en sowieso mocht zelfredzaamheid nooit een excuus worden voor ontoereikend of afwezig beleid.’
Veel aspecten zijn nu beter geregeld, toch?
Westra: ‘De problemen die Ashanti aankaartte zijn vandaag de dag in veel opzichten nog steeds herkenbaar. Hoewel kinderopvang inmiddels breder is georganiseerd en de arbeidsparticipatie van moeders sterk is toegenomen, is het huidige systeem complex, bureaucratisch en risicovol. Het toeslagenstelsel is voor veel alleenstaande ouders ondoorzichtig en kan grote financiële onzekerheid veroorzaken, zoals pijnlijk duidelijk werd in het toeslagenschandaal.’
Hodes: ‘Ook wij zien dat het beleid en veel ondersteuning nog regelmatig niet aansluiten bij de behoeften en complexiteit in de praktijk, vooral voor alleenstaande moeders van kleur.’
Ik ben diep geraakt door de analyses van het feministische collectief Ashanti’
Wat zijn de belangrijkste knelpunten?
Hodes: ‘Veel hedendaags beleid gericht op alleenstaande moeders werkt binnen kaders van economische zelfstandigheid. Alleenstaande moeders worden hierdoor impliciet gekaderd als passieve ontvangers van bijvoorbeeld bijstand – niet als moeders die dag in dag uit keihard bezig zijn om het zonder partner te redden. Beleidsmakers willen hen “activeren” in de richting van betaald werk.
‘Dat beeld van passiviteit en activeren verdoezelt soms ook tekortschietend beleid. Met snel sturen op concrete stappen zoals actief solliciteren, zonder eerst te kijken wat de vrouwen nodig hebben om dat te kunnen doen, stappen beleidsmakers heen over het feit dat de moeders vaak wel degelijk gemotiveerd zijn, maar simpelweg te weinig tijd hebben. Zo is er nog maar in beperkte mate beleid dat gendergelijke zorg- en werkverdeling tussen ex-partners stimuleert.’
Wat stelt 1ouderpunt tegenover deze problemen?
Hodes: ‘Die biedt een krachtig netwerk en trainingen voor alleenstaande moeders. Het is het grootste netwerk voor alleenstaande moeders in Nederland, waar ze elkaar ontmoeten. We ontwikkelden de empowerment-training Single SuperMom: negen bijeenkomsten die alleenstaande moeders helpen om zelfvertrouwen en controle over hun leven te vergroten. Er is aandacht voor wat er speelt in hun leefwereld en er wordt de ruimte gemaakt die zij nodig hebben om stappen te kunnen zetten richting betaald werk, onderwijs of vrijwilligerswerk en het opbouwen en onderhouden van hun sociale netwerk.’
Eenoudergezinnen - Volgens het CBS waren er in Nederland in 2025 bijna 2,7 miljoen gezinnen met thuiswonende kinderen, waarvan 626.593 eenoudergezinnen. In 503.729 daarvan staat een moeder aan het hoofd van het gezin. In 2025 verzorgde Stichting 1ouderpunt 20 trainingen voor zo’n 240 deelnemers. Bram Hodes: ‘We zien dat wij een bovengemiddeld bereik hebben binnen groepen alleenstaande moeders die moeilijker bereikt worden door andere organisaties, zoals moeders uit gesloten gemeenschappen.
Moeders zijn vaak wel degelijk gemotiveerd, maar hebben simpelweg te weinig tijd’
Zijn er meer aspecten waarmee beleidsmakers rekening kunnen houden?
Hodes: ‘Beleidsjargon en academische formuleringen creëren afstand en maken het moeilijk om complexe levensverhalen serieus mee te nemen. Gemeenten en beleidsmakers werken graag met lijsten, categorieën en statistieken, maar hebben moeite met nuance en met snel veranderende levensomstandigheden. Het leven van alleenstaande ouders laat zich niet vangen in lijstjes. Voor veel alleenstaande ouders is geen dag hetzelfde en verschuiven behoeften voortdurend.
Bijvoorbeeld, het gebruik van het woord “traject” in plaats van “proces” zegt veel. Een re-integratietraject suggereert een rechte lijn met een begin- en een eindpunt. Het zou al helpen als een ambtenaar het zo opstelt dat het ruimte laat voor tegenslagen en vertragingen.’
Wat is de belangrijkste les?
Westra: ‘De intersectie van kleur, migratieachtergrond, gender en klasse leidt tot een meervoudige achterstelling van alleenstaande moeders van kleur. Hun specifieke positie en behoeften werden veelal niet vertaald naar passend beleid. Dat stelden de Ashanti-feministen al en dat geldt nog steeds.’
Hodes: ‘De vergelijking tussen toen en nu maakt één ding duidelijk: de vraag voor wie beleid eigenlijk wordt gemaakt, is nog steeds actueel. Sociaal beleid pakt verschillend uit voor verschillende groepen, afhankelijk van inkomen, afkomst, gender en gezinssituatie. Die verschillen verdwijnen niet. Flexibel en inclusief beleid maken is ingewikkeld, maar noodzakelijk. Dat vraagt om structurele aandacht voor ervaringskennis – niet alleen als illustratie, maar als volwaardige bron.’
Flexibel en inclusief beleid maken is ingewikkeld, maar noodzakelijk’
Bram Hodes is beleidsmedewerker bij Stichting 1ouderpunt, het landelijke netwerk voor alleenstaande ouders. Hun aanpak gericht op de sociaaleconomische participatie van alleenstaande moeders is in 2017 met het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid geformaliseerd tot de empowerment-training Single SuperMom. In 2024 en 2025 is de training met het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap gemonitord en doorontwikkeld.
Eline Westra onderzoekt bij de Universiteit Leiden hoe diversiteitsbeleid wordt vormgegeven en geïmplementeerd. Ze kijkt specifiek naar postkoloniaal burgerschap en Surinaams-Nederlands activisme in verleden en heden. Zo onderzocht ze hoe Zwarte feministen in de jaren tachtig tegen de Nederlandse verzorgingsstaat aankeken en hoe hun politieke eisen aansluiten bij hedendaagse maatschappelijke discussies.
Dit artikel komt uit de nieuwe Leiden-Delft-Erasmus white paper 'Dilemma's van Diversiteit'. De paper is te downloaden via deze link. Wilt u een papieren exemplaar ontvangen? Stuur een e-mail aan Katja Hoiting via k.hoiting@tudelft.nl
