Een bedrijf doet mee aan de Pride, maar de medewerkers weten niet waar ze discriminatie kunnen melden. Of een stichting ijvert vóór homorechten, maar tegen migranten. Hoe ga je om met diversiteitsdilemma’s met betrekking tot de queer-gemeenschap? ‘Cijfers vertellen niet alles, we moeten beter naar verhalen luisteren,’ adviseren Andrew Shield en Debbie Helaha. Door Maurice van Turnhout
Dilemma: Stichting De Roze Leeuw komt op voor homorechten, maar beschouwt immigranten als hoofdoorzaak van anti-homo-geweld. Hoe kunnen we dit duiden?
Andrew Shield: ‘De retoriek van De Roze Leeuw is exemplarisch voor ‘homonationalisme’, een begrip dat binnen Queer Studies is gemunt door onderzoeker Jasbir Puar. In Nederland was Pim Fortuyn, zelf homoseksueel, de eerste belangrijke vertegenwoordiger van deze beweging. Homonationalisten willen immigratie beperken, omdat immigranten volgens hen homofoob zijn, vooral als ze een islamitische achtergrond hebben.
‘Maar die redenering klopt niet, zoals ik betoog in mijn boek Immigrants In the Sexual Revolution. Immigranten brengen veel verschillende opvattingen met zich mee, en die veranderen gedurende hun verblijf in Nederland. Meestal worden ze liberaler. Harde cijfers kan ik niet geven, maar Saskia Keuzenkamp deed hier in 2010 al onderzoek naar voor het Sociaal Cultureel Planbureau. Dat onderzoek is nog steeds relevant. In mijn boek geef ik voorbeelden van mannelijke migranten die met het verstrijken van de tijd anders gingen denken over onafhankelijkheid van vrouwen en tolerantie ten opzichte van homoseksualiteit.’
De houding van De Roze Leeuw heeft tot conflicten geleid.
Shield: ‘Toen de stichting in 2017 meeliep met Rotterdam Pride, wilden de organisatoren zo inclusief mogelijk zijn: ze waren het niet met het homonationalisme van De Roze Leeuw eens, maar verdedigden hun recht om zich uit te spreken. Later kreeg Rotterdam Pride een nieuwe missie, die meer antiracistisch en pro-transgender was. Toen konden ze een standpunt innemen, waardoor De Roze Leeuw niet meer bij de inhoudelijke koers van hun evenementen paste. Natuurlijk blijft dat wringen. Hoe tolerant moet je zijn voor de intoleranten?’
Debbie Helaha: ‘De Roze Leeuw is niet alleen nationalistisch, de organisatie vindt ook dat homoseksuelen aan een traditioneel mannelijk beeld moeten voldoen. Ze demonstreerden in 2023 tijdens het Drag Queen Story Hour, toen drag queens kinderen zouden voorlezen tijdens de Week van de Lentekriebels, de week voor seksuele voorlichting in het basisonderwijs.
‘Bij het COC vinden we dat iedereen in principe mee mag doen, maar er wordt een grens getrokken als mensen anderen gaan uitsluiten om redenen die horen bij datgene waar we tegen vechten, zoals racisme en toxische masculiniteit. Het pand van COC Leiden, COC De Kroon, heeft bepaalde huisregels waarop we ons kunnen beroepen. Daarin staat heel helder dat we ons als COC inzetten voor gelijke rechten, emancipatie en sociale acceptatie van alle LHBTI’s, ongeacht hun seksuele oriëntatie, genderidentiteit of -expressie en geslachtskenmerken. In die visie is dus geen ruimte voor uitsluiting van anderen in het kader van homonationalistische ideeën.’
Het blijft wringen. Hoe tolerant moet je zijn voor de intoleranten?’
Kamerlid Ranjith Clemminck, die bij JA21 de portefeuille LHBTI+-rechten heeft, vindt dat je LHBTI+-rechten alleen geloofwaardig kunt verdedigen bij een anti-immigratie-partij. Hoe ga je daar in een politiek debat mee om?
Shield: ‘Wees in ieder geval kritisch op hoe homonationalistische retoriek zich verhoudt tot het politiek handelen van de partij in kwestie. Bij mijn weten heeft JA21 zich nooit hardgemaakt voor de bescherming van queer-asielzoekers. Zijn ze dan écht begaan met homorechten, of gebruiken ze homonationalistische retoriek als een stok om immigranten mee te slaan?
‘Ook Geert Wilders bewijst lippendienst aan homorechten, maar de PVV diende nooit innovatieve beleidsvoorstellen in op dat gebied. Toen artikel 1 van de Grondwet in 2023 werd uitgebreid met ‘seksuele gerichtheid’ als non-discriminatiegrond, stemde de PVV zelfs tegen. Ook toen er vorig jaar gestemd werd over een wetsvoorstel om conversietherapie strafbaar te stellen, gaf de PVV niet thuis.’
Helaha: ‘In het politieke debat moet je een handreiking kunnen doen, en respectvol met je tegenstander in gesprek blijven. Tegelijkertijd moet je goed je woorden kiezen, en je niet laten meezuigen in een narratief waarbij homofobie exclusief bij migranten in de schoenen wordt geschoven.’
Mensen lijken soms nogal vast te zitten in hun eigen bubbels.
Helaha: ‘Door mijn trainingswerk ontmoet ik veel mensen buiten mijn eigen progressieve bubbel. Soms hoor ik mensen die over de Week van de Lentekriebels zeggen dat ze daar kleine kinderen leren masturberen. In plaats van zulke desinformatie op voorhand te veroordelen, vraag ik dan waar mensen die kennis vandaan hebben, en leg ik ze bronnen voor die deze desinformatie weerspreken. Na zo’n gesprek kun je het nog steeds oneens zijn met elkaar, maar je hebt wel een veilige setting gecreëerd voor dialoog. Want je valt mensen niet persoonlijk aan, je bevraagt de informatiesystemen waarin ze zitten.
‘De laatste jaren zijn steeds meer mensen in Nederland bekend met intersectioneel denken, en zien ze beter de samenhang tussen verschillende vormen van maatschappelijk onrecht en ongelijkheid. Dan krijg je dus ook oog voor de unieke obstakels die bijvoorbeeld trans mensen in de bredere queer-gemeenschap tegenkomen, waar ze lang niet altijd met open armen worden verwelkomd.’
In plaats van desinformatie te veroordelen, vraag ik waar mensen die kennis vandaan hebben’
Shield: ‘De term intersectionaliteit ontstond uit kritiek op een bedrijf dat geen zwarte vrouwen aannam en is de afgelopen tien jaar op verschillende manieren gebruikt. Het kernidee is dat discriminatie op meerdere assen kan plaatsvinden, bijvoorbeeld gender en klasse. Daarmee wordt ook discriminatie binnen onderdrukte groepen erkend, die bijvoorbeeld ontstaat door de dominantie van mannen in Afro-Amerikaanse bewegingen of de dominantie van witte mensen in feministische bewegingen. In mijn boek Immigrants on Grindr pas ik het begrip intersectionaliteit toe op de online cultuur van de socio-seksuele netwerkapp Grindr, waar immigranten vaak met seksueel racisme te kampen krijgen.’
Wat valt er met meer oog voor zulke diversiteitsdilemma’s te verbeteren aan Nederlands diversiteitsbeleid?
Shield: ‘Ik denk vooral dat beleidsmakers meer moeten luisteren naar mensen uit het maatschappelijk middenveld, die verhalen over diversiteitsdilemma’s uit de eerste hand horen. Als je beleid wilt maken voor huisvesting van queer-asielzoekers, is het gemakkelijk om kwantitatieve data bij elkaar te sprokkelen: hoeveel queer-asielzoekers zijn er, welk percentage daarvan klaagt over de huisvesting? Maar kwalitatieve data kunnen ons veel meer leren. Het verhaal van één queer-migrant biedt soms meer inzicht dan een statistiek.
‘Meer overleg met groepen als Queer To Support, Stichting Love Planet, Rainbow Anonymous en Vluchtelingenwerk zou helpen. Zij doen het praktijkwerk en kunnen helpen bij vragen als: moeten queer-migranten gehuisvest worden bij mensen uit hun land van herkomst, of hebben ze hun eigen huisvestingsprojecten nodig? Geeft hun queer-identiteit hen voorrang op een huis in een grote stad, in plaats van op het platteland?’
Hoe staat het nu met de opvang van queer-migranten?
Shield: ‘Door wetgeving die tussen 1981 en 1986 is ingevoerd, is Nederland LHBTI+-asielzoekers gaan opvangen. Maar er zit bewust een zekere vaagheid in de wetgeving gebakken, zodat ambtenaren er ook altijd onderuit kunnen. In de jaren 2010 vreesde men in Nederland voor fraude in de asielprocedures, waardoor er ook sceptischer werd gekeken naar verhalen van queer-migranten. Achteraf bleek vooral dat de ambtenaren die de asielaanvragen moeten beoordelen vaak een beperkt idee hebben van hoe divers queer-narratieven kunnen zijn. Ze gingen er bijvoorbeeld automatisch van uit dat queer-migranten allemaal met een vorm van schaamte worstelen.’
Zijn bedrijven goed bezig met diversiteit, ondanks de anti-woke-wind die er waait?
Helaha: ‘Diversiteitsbeleid ligt onder een vergrootglas, zeker nu er wereldwijd een rechts-populistische backlash komt. Mensen willen weten wat zulk beleid oplevert. Er circuleerde in 2015 een McKinsey-rapport over de voordelen van diversiteit en inclusie op de werkvloer: je zou er bijvoorbeeld een creatiever team van krijgen, en daarmee dus een hogere omzet. Prachtig natuurlijk, maar wel heel sterk geredeneerd vanuit een financieel kader. Er zijn ook organisaties die hun personeel tevredenheidsonderzoeken laten invullen, met vragen als: maak je weleens discriminatie mee, en zo ja, weet je waar je dan terecht kunt binnen de organisatie? Als 90% van zo’n organisatie dan zegt dat niet te weten, weet je dat er nog volop werk aan de winkel is.’
Er zit bewust een zekere vaagheid in de wetgeving gebakken’
Debbie Helaha is coördinator Diversiteit & Inclusie aan de Hogeschool Leiden en was zes jaar voorzitter van COC Leiden. Met fotografie, trainingen en muziek wil ze verhalen en ervaringen delen om stereotypen en vooroordelen te doorbreken.
Andrew Shield is universitair docent economische en sociale geschiedenis aan de Universiteit Leiden, gespecialiseerd in migratiegeschiedenis, seksualiteit, ras en diversiteit in Europa. Hij is verbonden aan het interdisciplinaire onderzoeksproject Sociaal burgerschap en migratie en voorzitter van het LGBT+ Netwerk in Leiden.
Dit artikel komt uit de nieuwe Leiden-Delft-Erasmus white paper 'Dilemma's van Diversiteit'. De paper is te downloaden via deze link. Wilt u een papieren exemplaar ontvangen? Stuur een e-mail aan Katja Hoiting via k.hoiting@tudelft.nl
