Ira van der Zaal werkt bij het Ministerie van Justitie en Veiligheid met haar kennisteam aan het onderbouwen van migratiebeleid met feiten en cijfers. Net als historicus Marlou Schrover, gespecialiseerd in migratie en diversiteit, probeert ze kennis leidend te maken in het beleid. Door Rianne Lindhout
Wat doet uw team Strategie en verbinding? 
Ira van der Zaal: ‘We verzamelen, duiden en delen kennis met beleidsambtenaren. Wij helpen beleid te onderbouwen met feiten en cijfers uit wetenschappelijk onderzoek. We volgen wetenschappelijke ontwikkelingen en kunnen onderzoeken aanvragen via het WODC (Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum of Kennisinstituut voor de rechtsstaat, red.). Ook kunnen we adviezen vragen aan de Adviesraad Migratie. En met het instituut Clingendael werken we samen in een kennisportaal met informatie uit bijvoorbeeld literatuurstudies en met cijfers over huisvesting van migranten. Het is vervolgens aan de beleidscollega’s hoe ze die kennis inzetten.’
Waarom zou een beleidsambtenaar een beleidsadvies niet op dit soort kennis baseren?
Van der Zaal: ‘Het is geen onwil. De beleidsadviseurs werken in een politieke en dynamische werkelijkheid. Omstandigheden kunnen snel veranderen. Soms is de juiste kennis niet voorhanden en is er ook geen tijd om gedegen onderzoek te doen, want dat heeft nu eenmaal tijd nodig. Maar onze collega’s maken zo veel mogelijk gebruik van onze kennis
Marlou Schrover: ‘Ik ben voorzitter van de WODC-commissie die beweegredenen onderzoekt van Oekraïners om wel of niet terug te gaan naar hun thuisland. Op basis van literatuur kun je een lijstje maken: bijvoorbeeld gezondheid, leeftijd, verblijfsduur, gezinssituatie en de situatie in het thuisland bepalen of iemand terug wil. De Donbas is verwoest en de kinderen zitten hier op school, dus waarschijnlijk gaat zeventig procent niet terug. Maar dat is een boodschap die politiek gevoelig ligt.’
Komt u dan in een lastige spagaat tussen feiten en politiek?
Van der Zaal: ‘Wij censureren onszelf niet, maar denken natuurlijk na over politieke wensen en afspraken die in het coalitieakkoord zijn gemaakt. Beleidsadviseurs stellen maatregelen voor, met elk hun eigen voor- en nadelen. Het is een vooruitgang dat beleidsadviezen binnen het Rijk tegenwoordig openbaar zijn.’
Schrover: ‘Als historicus mis ik bij bewindspersonen nog weleens het historisch besef. Er wordt gesproken over het bevorderen van terugkeer van asielzoekers door premies te geven. PvdA-staatssecretaris Aad Kosto probeerde dat ook eind jaren 1980, begin jaren 1990. Het werkte niet. Daar moet je toch van leren? Het is verbazingwekkend dat het opnieuw wordt voorgesteld.’
‘Terugkeerpremies werkten niet. Verbazingwekkend dat ze opnieuw worden voorgesteld’
Kunt u een voorbeeld geven hoe een beleidsadvies tot stand komt?
Van der Zaal: ‘Vanuit onze kennisrol werken we steeds vaker met scenario’s. Dat kan met een zogeheten archetypisch scenario. Stel je een X- en een Y-as voor met daarop twee grote onzekerheden geplot, bijvoorbeeld de (on)veiligheidssituatie in een land en de (hoge of lage) verblijfsintentie van vluchtelingen uit dat land.
‘In de vier kwadranten zie je dan vier mogelijke toekomsten: bijvoorbeeld het land blijft onveilig en weinig mensen hebben de intentie om terug te gaan. Of het land wordt veilig, maar de vluchtelingen willen toch liever niet terug. Aan de hand van dit scenario kunnen beleidsadviseurs maatregelen en handelingsperspectieven bedenken ter voorbereiding op de vier of in elk geval de meest waarschijnlijke toekomsten. Soms kom je dan ook zogeheten no-regret-maatregelen op het spoor. Dat zijn maatregelen die voor alle of meerdere scenario’s nuttig zijn en geen nadelige effecten hebben.’
Is het mogelijk om de toekomst te voorspellen door jezelf de toekomst voor te stellen?
Schrover: ‘Scenario’s zijn er deels om draagvlak en consensus te bereiken. In het verleden bleken ze vaak niet zo reëel, daarom ben ik wat kritisch op het maken van deze scenario’s waarin heel wat tijd en menskracht gaat zitten. Op basis van ervaringen en literatuur weten we welke factoren belangrijk zijn. Uiterste scenario’s zijn niet zo waarschijnlijk.’
Hoe kijkt u aan tegen de politieke werkelijkheid rond migratie?
Schrover: ‘Het is mij een doorn in het oog dat het steeds over asiel gaat, terwijl dat maar een klein deel van alle immigratie is. Het beeld wordt geschetst dat asielzoekers de oorzaak zijn van veel problemen in de samenleving, denk aan het tekort aan woningen. Maar die zijn niet ineens opgelost als de asielinstroom naar nul zou gaan.
‘Het blijft me verbazen. In de Eerste Kamer is een heel leger aan experts op bezoek geweest. De IND (Immigratie- en Naturalisatiedienst, red.) benadrukt keer op keer dat een twee-statusstelsel voor vluchtelingen - ofwel gevlucht voor oorlog of natuurgeweld ofwel persoonlijk vervolgd vanwege bijvoorbeeld seksuele oriëntatie of activisme - niet werkbaar is. Er wordt niet naar geluisterd, ook D66 en CDA willen het invoeren.’
Binnen het ministerie en in de media - elk in uw eigen rol probeert u kennis leidend te maken in het beleid. Frustrerend?
Marlou Schrover: ‘Mijn drive is wel dat ik hoop dat ze luisteren. In de partijprogramma’s van 2023 ging het bij migratie voornamelijk over asiel. In de programma’s van 2025 was al veel meer belangstelling voor arbeidsmigratie. In het partijprogramma van GroenLinks-PvdA, nu Pro, kwamen de adviezen van de Commissie Roemer en van de FNV over misstanden rond arbeidsmigratie terug. Mooi, dacht ik, ze hebben het gezien!’
Van der Zaal: ‘De Tweede Kamer houdt ook steeds vaker briefings met experts. Het gaat langzaam, maar ik zie een doorsijpeleffect.’ Schrover: ‘Ik heb weleens in een factcheck-groepje gezeten bij een verkiezingsdebat. We moesten meteen roepen als een uitspraak niet klopte. Zwaar werk! En ik mocht een lezing houden bij de JOVD. Goed om te zien dat zij buiten hun bubbel traden, al kun je niet verwachten dat één lezing alles verandert.’
De Tweede Kamer houdt steeds vaker briefings met experts'
Het ziet er wel vaak uit alsof de politiek kennis mist of negeert. Weigeren politici het eerlijke verhaal te vertellen, uit angst voor de kiezer? Schrover: ‘Politici weten de cijfers wel. Vlak de rol van de media ook niet uit. Sinds de jaren negentig is de concurrentie in de media sterk toegenomen en na de moord op Pim Fortuyn in 2002 was er een verschuiving van experts, politici en beleidsmakers naar de man-in-de-straat die met net zo veel gezag iets mag zeggen. De typische vox-popjes zijn de echoput van rechts, omdat media inzetten op berichten die opvallen. Genuanceerde meningen blijven daardoor vaak onzichtbaar.’
Van der Zaal: ‘Media hebben onevenredig veel aandacht voor het negatieve.’ Schrover: ‘In het Brabantse Grave is besloten het asielzoekerscentrum tot 2055 open te houden, daar heeft maar één journalist over geschreven. Maar er staat een heel léger journalisten als mensen roepen: “AZC weg ermee.” Als ik in een praatprogramma optreed, zeggen de journalisten: “Leuk als er wat discussie is.” Maar die moet niet gaan over of het regent of niet, want de feiten staan vast. We kunnen wel een discussie hebben over meningen. Dat gaat in de media niet altijd goed.’
Media hebben onevenredig veel aandacht voor het negatieve’
Was het vroeger beter, was Nederland ooit een gastvrij land?
Schrover: ‘In 1945 leefden in Europa negen miljoen ontheemde mensen in voormalige concentratiekampen, vooral in Duitsland. Nederland kreeg het verzoek om mensen op te nemen. Maar er was woningnood en premier Drees vond Nederland met tien miljoen mensen vol. Uiteindelijk mochten er achtduizend mensen komen. Er kwamen er vierduizend en daarvan gingen er duizend weer terug naar de kampen omdat ze zich hier niet welkom voelden.’
In 1945 vond premier Drees Nederland ook vol’
tekst: Rianne Lindhout
Marlou Schrover is emeritus-hoogleraar Economische en Sociale Geschiedenis, met speciale belangstelling voor migratie en diversiteit en de relatie tussen media en beleid. Daarnaast is zij LDE-hoogleraar bij de Erasmus Universiteit Rotterdam en leidt ze het NWA-project Dilemma’s of Doing Diversity.
Jurist Ira van der Zaal is teamleider Strategie en Verbinding bij het Ministerie van Justitie en Veiligheid. Haar team verbindt beleid en (wetenschappelijke) kennis en volgt migratietrends en -ontwikkelingen. Ze was onder andere ook acht jaar lang beleidsadviseur migratie.
Dit artikel komt uit de nieuwe Leiden-Delft-Erasmus white paper 'Dilemma's van Diversiteit'. De paper is te downloaden via deze link. Wilt u een papieren exemplaar ontvangen? Stuur een e-mail aan Katja Hoiting via k.hoiting@tudelft.nl
